Tarıhı sananyń qoǵamdaǵy mańyzy jaıly Elbasy Nursultan Nazarbaev 2011 jyly mamyr aıynda Astana qalasynda uıymdastyrylǵan Dúnıejúzi qazaqtarynyń IV quryltaıynda sóılegen sózinde: «Tarıhı sanany durys qalyptastyrý arqyly biz bolashaqqa nyq qadam jasaıtyn bolamyz. Ony iske asyratyn qural – árkimniń óziniń tól tarıhy pen mádenıetin bilýi», degen edi.
Rasynda, qoǵamda tarıhı sana durys qalyptaspaı, ulttyq sananyń jańǵyrýy múmkin emes. О́ıtkeni, ulttyq tanymnyń ózegi – tarıhı sana. Al tarıhı sananyń qalyptasýynda aqıqatty arqaý etken shynaıy tarıh pen halyqtyń baıyrǵy qaınarynan sýsyndap, salt-dástúrdiń altyn arqaýyna baılanǵan rýhanııattyń róli zor.
О́tken zamandarǵa kóz jibersek: tarıhı sanasy jansyzdanǵan etnostyń belgisi – óziniń damý úrdisindegi aqıqı bolmysyn paryqtaý qabiletinen aıyrylyp, asylyn baǵalaı almaıtyn, basqanyń jasyǵyn maldanatyn, sanasy qortyq, ózin basqadan kem sanaıtyn, kembaǵal túsinik sııaqty sıpattary bolady eken.
Tarıhı sananyń bulaı oırandalýy, ásirese, otarshylyq qyspaqqa ushyraǵan árbir halyqta sózsiz bolady. Mundaı sıpat uzaq jyl otarshylyq zamandy basynan ótkergen qazaq halqynyń da boıynan tabylary anyq. Mysaly, Reseıdiń Aǵartý mınıstrligi 1870 jyly «Reseıde turatyn jatjurttyqtardy orystandyrý sharalary» atty qujat qabyldap, buratana halyqtardyń tarıhı sanasyn álsiretý úshin arnaıy sharalar qarastyrǵan. Osy sala boıynsha uzaq jyl zertteý júrgizgen ǵalymdardyń biri akademık Manash Qozybaev: «Bodan bolǵan eldiń sanasyn tusap, rýhanı quldyqqa qaraı ıkemdeý úshin qoldanylatyn eń tóte tásil – halyqty óz tarıhı sanasynan aıyrý. Bul úrdis 1917 jylǵy qazan tóńkerisinen keıin de jalǵasyp, jańadan ornaǵan keńestik ıdeologııanyń basty quraly boldy. Mysaly, Keńes ókimeti qurylǵan alǵashqy jyldary Odaq boıynsha barlyǵy 194 ult pen ulys ómir súrgen bolsa, 1991 jyly Odaq qulaǵanda osylardyń 50 paıyzy tarıhı sanasyn joǵaltqandyqtan, ult retinde joıylyp ketti», deıdi.
Joǵarydaǵy etnostardyń tarıhı sanasynyń joıylyp ketýine negizgi sebep – olardyń ulttyq tanym-túsinigine qaıshy metodologııalardyń ómir shyndyǵy retinde túsindirilýi edi. Dálirek aıtqanda, tarıhı obektıvti shyndyq ımperııalyq saıasattyń yǵyna qaraı burmalanyp, osynyń saldarynan usaq ulttardyń óz tarıhyn jatsynýyn, óziniń ótkeninen jırenýine ákelip soqtyrdy.
Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańarý» atty baǵdarlamaly maqalasynda: «Ulttyq damýdyń yqylym zamannan jalǵasyp kele jatqan ózimizge ǵana tán joly birjola kúıretilip, qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úlgisi eriksiz tańyldy», dep otarlaýshylar tarapynan ult rýhanııatyna kúshtep tańylǵan soraqylyqty aıqyn eskerte kele, odan qutylýdyń sara joly ózimizdiń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kodymyzdy saqtaı otyryp, qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgertpeıinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵyrýymyz múmkin emes. Ol úshin áýeli rýhanı kodtyń ózegi – tarıhı sana ekenin umytpaýymyz kerek, deıdi.
Elbasy bul pikirin qazirgi zamandy ýaqyt turǵysynan ábden baǵamdap, bolashaqty oılap, keleshekti tolǵaý arqyly, tolyq zerdelep baryp aıtyp otyr. О́ıtkeni, bir qoǵam, bir el, bir ulysta ulttyq tarıhı sanasy qalyptasqan top pen máńgúrttik pıǵyldaǵy qaýymynyń qatar ómir súrýi bolashaqta eldiktiń ydyraýy men ortanyń jikshildenýine ákelip soqtyrýy ábden múmkin.
Sondyqtan bolashaqta qazaq qoǵamyn saýyqtyrýdyń joly kemeldengen tarıhı sanany qalyptastyrý arqyly barlyq halyq bir ǵana maqsat pen ortaq múddege jumyla qyzmet isteý ekeni túsinikti. Osy oraıda, úndi jurtynyń kósemi Rabındranat Tagordyń «árbir halyq álemdik qoǵamdastyq aldynda óziniń basqaǵa uqsamaıtyn erekshe ulttyq bolmysymen daralanyp turmaı, basqanyń qańsyǵyn qadir tutsa, ol halyq joıylýǵa bet burǵan, qasiret jolyndaǵy ult» degenin de umytýǵa bolmaıdy.
Beken Qaıratuly,
«Egemen Qazaqstan»
